نقد وتحليل اصالت ها درغزل دفاع مقدّس

درباره ما

پرسش و پاسخ

تماس با ما

جستجوي پيشرفته

عنوان : نقد وتحليل اصالت ها درغزل دفاع مقدّس
موضوعات مقالات :ايثار و شهادت
دكترمحسن ذوالفقاري، دانشياردانشگاه اراك
چكيده
جايگاه شعردفاع مقدس درعرصه ادبيات معاصرايران بسيارويژه است ومي طلبد تا درزمينه ها ورويكردهاي مختلف آن تفسيروتحليل صورت پذيرد.رويكردهاي مختلف نقد وموسيقيايي واصالت هاي آن غرض اصلي مقالۀ حاضراست.درعرصۀ نقد نوعي شعراين دوره قطعاًاصالت سبك با نوع ادبي غزل است و ويژگي هاي خاص اين نوع ادبي ازحيث موسيقيايي عبارت است از:
- غزل اين دورعمدتاً درهشت بحرعروضي آمده است واصالت سبك موسيقيايي با بحرمجثت(30درصد)وبحرمضارع(با22درصد)است.
- مناسبت وزن با موضوع حماسه،سوگ سروده،احساسات وعواطف خاص دفاع مقدس به خوبي رعايت شده است.
- ابتكارونوآوري درسرودن غزل ها درقالب اوزاني نادركه درفرهنگ اوزان گذشتۀ شعرفارسي نيست،ازشاخصه هاي ديگرموسيقي غزل دفاع مقدس است؛هرچند كه عمدتاً شعرا ازاوزان رايج استفاده مي كنند.
- اصالت سبكي موسيقيايي غزل دفاع مقدس از حيث تحرك وپويايي اوزان قابل ذكراست،به گونه اي كه اوزان تند وپويا بسيارند واز اين حيث قابل قياس با اوزان جويباري وخيزايي سوگ سروده ها نيستند.

مقدّمه
نقدوبررسي خصائص شعرفارسي برحسب زمان،مكان،نوع ادبي و...از ديرزمان وبا تولد هراثرادبي مدنظرشعرا،نويسندگان ومحققين بوده است وخواهدبود.تامل درنقد اصالت سبك آثارادبي نشان مي دهد كه هردوره از ادوار شعرفارسي داراي ويژگي هاي عام و ويژگي هاي خاصي بوده است؛هرچند كه توجه به ويژگي هاي خاص آثارادبي كمتردركتب سبك شناسي مدنظرقرار گرفته است.ليكن با اين وجود تبيين اصالت هاي هر دوره باعث شده است تابا سبك هاي مختلفي مواجه باشيم.يقيناً ادبيات انقلاب اسلامي به ويژه ادبيات دفاع مقدس ازهرحيث داراي شاخصه هايي است كه اين دوره رااز ادوارديگرشعرونثرفارسي متمايزمي سازد.
جهت اثبات اين مدعا غزل دفاع مقدس رابرگزيدم وازميان قريب به هزارغزل،صد نمونه را انتخاب كردم تا تحليل جامعي باعنايت به رويكردهاي نقد اصالت سبك درعرصۀ غزل دفاع مقدس ارائه شود.آنچه دراين مقاله مناسب با مقتضاي حال آورده ام تحليل اصالت ها درموسيقي غزل اين دوره است.رويكردهاي ديگرنقد فني درغزل اين دوره رابه مجالي ديگر واگذاشته ام. دربررسي هاي آغازين پي بردم كه درميان شاخه هاي مختلف نقد نوعي اصالت سبك با نوع ادبي غزل است.به همين دليل غزل وشاخصه هاي آن را براي نقد وتحليل برگزيدم.نكته دوم اين كه،دربه گزيني غزل ها پي بردم كه بسياري ازشعراي دفاع مقدس گرچه درچند نوع ادبي شعرسروده اند ولي غزل هاي مطرحي رانيز ازخود به يادگار گذاشته اند.گرچه ممكن است بعضي ازاين شعرا اصالت كاريشان صرفاً نوع ادبي غزل نباشد.
حاصل تحقيق حاضربا عنوان نقد اصالت هاي موسيقيايي درغزل دفاع مقدس ازقرارزيراست:
1) درنگاه اول مي توان گفت كه، غزل دفاع مقدس عمدتاً درهشت بحرعروضي سروده شده است كه اين اوزان به ترتيب كثرت كاربرد حدوداً عبارتند از: بحرمجتث (30درصد) ،بحرمضارع(22درصد)،رمل(21درصد)،هزج(15درصد)،متقارب(6درصد)خفيف(5درصد)ورجز(2درصد).باعنايت به اين جامعۀ آماري مي توان گفت كه اصالت سبكي موسيقيايي غزل دفاع مقدس دررويكرد موسيقي بيروني توجه خاص شعرا به بحرمجتث وسپس بحرمضارع است.
2) نظر به موضوع ومحتواي غزل دفاع مقدس كه شامل حماسه، سوگ سروده، احساسات، عواطف و...مي شود،مي توان گفت:شعرادرحدود90تا95درصد موارد، مناسبت وزن ومحتواي غزل رارعايت كرده اند؛ به عبارتي مي توان گفت اوزان غزل دفاع مقدس عمدتاً همان اوزان رايج غزل درعرصۀ ادب فارسي است.از معروف ترين ورايج ترين اوزان غزل اين دوره مي توان به موارد زيراشاره كرد:مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن(20درصد)، مفعول فاعلاتن،مفعول فاعلاتن(2درصد)، مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لان (فن لن) (26درصد) ، مفعول مفاعيل مفاعيل مفاعيل (6درصد)، فاعلاتن، فعلاتن فعلن(11درصد) و...
1-2) بحرمتقارب كه از اوزان مثنوي هاي معروف حماسي درعرصۀ شعرفارسي ازقديم تا امروز است كه ازاوزاني است كه با توجه به محتواي غزل دفاع مقدس مورد استفاده قرارگرفته است گرچه اين بحراز اوزان غزل نيست ودرغزل گذشته بسياركم به كار رفته است،ولي درغزل دفاع مقدس مطرح است قطعاً غزل حماسي وسوگ سروده با چنين وزني تناسب دارد.6درصد ازجامعه آماري به اين وزن اختصاص دارد.درنقداين وزن درغزل دفاع مقدس مي توان گفت:
1-1-2) واژگان حماسي ومضمون حماسي دركناربحرمتقارب كه سبك وسياق حماسه هاي كهن رابه ذهن مي سازد تنها دردوغزل مشاهده مي شود. مرحوم سپيده كاشاني درساختارواژگاني، موسيقيايي ومحتوايي اين بحرمي گويد:
به خون گر كشي خاك من دشمن من بجوشد گل اندر گل از گلشن من
تنـــــم گر بســــوزي،به تيرم بدوزي جداسازي اي خصم سرازتن من
كـــــجا مي توانـــي زقلبم ربــــايـــي تو عشــــق ميــان من وميهن من
...نه تسليم وسازش نه تكريم وخواهش بتازد به نيرنگ تو سوسن من...
ويا غزل قيصرامين پور با مطلع:
براين زين خالي نه گردي نه مردي دلازين غم ارخون نگردي نه مردي
2-1-2) دسته ديگرغزل ها كه دربحرمتقارب سروده شده اند ازحيث زبان ومحتوا ربطي به اين بحرندارند وبيشتر به احساس،عاطفه وعشق روي كرده اند. به عنوان نمونه درغزل هايي با مطلع:
تو را عشق تنها پسنديده بود همان شب كه آيينه باريده بود
(جعفر رسول زاده)
سفركرده ام تا بجويم سرت را وشايد دراين خاك ها پيكرت را
(مصطفي جوادي مقدم)
وآتش چنان سوخت بال وپرت را كه حتي نديديم خاكسترت را
(محمد كاظم كاظمي)
درونم سرودي دل انگيز دارد يكي نغمۀ شادي آميز دارد
(مصطفي اوليائي)
2-2) از اوزان ديگري كه خاص مثنوي است وكمتردرغزل فارسي گذشته به كار رفته است بحر خفيف است.پنج درصد ازغزل دفاع مقدس دراين بحرسروده شده است.بسيجي و شهيد باعشق،احساس وعاطفه دراين چند غزل گره مي خورند وزبان نرم ولطيف مي شود كه با ساختار غزل همخواني دارد؛هرچند كه غزل دربحرخفيف سروده شده است:
سمـت اعظـــم دلـــم را برد آن كه آب ازگلوي آتش خورد
درحضورنگاه صد خورشيد عشـــق آمــد بـــــرادرم رابرد
...درغمت اي هميشه خون آلود بعد ازاين خنده روي لبها مرد
(وحيد اميري)
ويا غزل زيردرسوگ شهيد بي مزاري است كه شاعرعشق،احساس وعاطفه رادربحرخفيف ارائه كرده است:
كوله باري كه پيش ما مانده است يادگاري است كز توجا مانده است
آن تــــن پاكتــــر زعــطر نســيم كس چه داند كه در كجا مانده است
... تا كه بازآيد آن عزيــز ز راه مادرش دست بردعـــا مـــانده است
(عباس براتي پور)
3-2) به ندرت بحرهايي چون رمل مسدس كه ازاوزان مشهورمثنوي است درغزل اين دوره ديده مي شود.مثنوي"بوي خوبي"ازنصرالله مرداني براين وزن است:
بوي گندم بوي باران مي دهي بوي عطر تازۀ نان مي دهي
3) در نقد اوزان غزل دفاع مقدس ازاين حيث كه گاه شعرا از اوزان نادر وگاه غريب استفتده مي كنند،مي توان به اصالت هاي سبكي زيراشاره كرد:
1-3) گاه شاعريك وزن رايج رابه صورت ابنكاري دريك مصراع،مكررمي آورد به گونه اي كه ذهن درنگاه اول با تقطيع آن هرمصراع رابيتي مي پندارند.درنمونه زيراين امر مصداق دارد وتعداد اركان درهربيت دوازده تايي است:
پسرم اين بسيجي كوچك،دوست دارد بزرگ ترباشد
چفيه اي وپلاك وتسبيحي!دوست دارد كه چون پدرباشد
جنگ اورانديده است آري!ولي آن راچه خوب مي فهمد
دوست دارد كمين كند جايي،آتشستان شوروشر باشد
....شب كه خوابيد زيربالش خود،مي گذارد تفنگ بازي را
معني ايم مرد كوچك خانه،دائم آمادۀ خطرباشد.....
(پروانه نجاتي)
2-3) نيز وزن رايج خبر كه ازحد زحاف ترفيل(مستعفلاتن)عبور مي كند.به گونه اي كه هرمصراع،حين تقطيع داراي ده ركن است دربيت زيرازيك غزل"مستفعلن مستفعلن فعلن"دوبار دريك مصراع مي آيد:
دركوله بارغربتم يك دل،از روزهاي واپسين مانده است
عباس هاي تشنه لب رفتند،لب تشنه مشكي برزمين مانده است
ويا بحرهزج متمن مقبوض كه ركن"فعل"رااضافه دارد وهرمصراع داراي پنج ركن است.مفاعلن مفاعلن مفاعلن فعل درغزل زيروزن را از اوزان رايج خارج ساخته است:
قسم به آن كبوتري مه بي صدا شهيد مي شود به آن سري كه درنمازعشق ناپديد مي شود
(عليرضا قزوه)
3-3) تنها دو درصد ازاوزان غزل دفاع مقدس را مي توان يافت كه يادآور وزن قصايد كهن فارسي است واين اوزان رابيشتردردواوين شعرايي چون ناصر خسرو،خاقاني ومسعود سعد مي توان يافت.
بحررمل مثمن مجحوف مسبغ درغزل زيربروزن"فاعلاتن،فاعلاتن،فاعلاتن فاعل" ازاين نوع است:
كاش آن شب هاي بي برگشت برگردند تا شهيدان غريب دشت برگردند
كاشـــكي يـــك بارديـــگرازغبــارراه ضربتي هاي گروه گشت برگردند
آرزويم بـــود شايــد در پــگاهي ســـرخ بچه هاي كربلاي هشت برگردند...
(نورمحمد ناصري)
ويا غزل زيردربحرمضارع مسدس اخرب مكفوف مقصور كه بروزن"مفعول فاعلات مفاعيل"آمده است:
آهستــــه از غبـــــار گذشتـــه يــــاران بردبــــار گذشتند....
برصخره هاي ساحل خاموش چون موج انفجار گذشتـــــند
(عبدالجبار كاكائي)
4-3) با اين وصف كه دربندهاي فوق آمده مي توان گفت وزن غزل دفاع مقدس عمدتاً از اوزان رايج است چنانچه اوزان نادروكم كاربرد واوزان مثنوي(متقارب،خفيف،رمل مسدس)راازدايره اوزان اين دوره خارج كنيم،مي توانيم دريك جامعه آماري اثبات كنيم كه حدود 84درصد اوزان غزل دفاع مقدس وزن غزل رايج رادارا هستند.ازاين ميان مي توان به ترتيب به اوزان برجسته غزل چون"مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن"20درصد"مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لن"26 درصد،"فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن" 11درصد و"مفعول مفاعيل مفاعيل مفاعيل"6درصد اشاره كرد.
4) يكي ديگرازمسائلي كه درموسيقي شعردفاع مقدس درخورتحليل است،تاثير متقابل انديشه،احساس،عاطفه وانتخاب وزن مناسب با آن است به عبارتي نقد لحن موسيقايي شعر است.نرمي،زلالي،درشتي وتندي وپويايي اوزان موجود درشعر اين دوره نشان مي دهد كه شعراعمدتاً مناسب با انديشه ولحن حاكم درنوع ادبي،وزن مناسب با آن را انتخاب كرده اند.
درنقد لحن وارتباط آن با موسيقي اثر رويكردهاي زيردرغزل دفاع مقدس مشهود است:
1-4) شعردفاع مقدس باعنايت به رويكرد حماسي آن مي طلبد كه شعرا از اوزاني استفاده كنند كه داراي تحرك وپويايي بيشتر ومناسب با لحن حماسه باشد.انتخاب بحرمتقارب از مصاديق همين امر است كه 6درصد ازجامعه آماري غرل دفاع مقدي را به خود اختصاص داده است.تحرك وپويايي"فعولن فعولن فعولن فعولن"گرچه يادآور جنگاوري ها،پهلواني ها وعظمت قهرمانان مثنوي هاي حماسي است ولي تجلي اين وزن ازاصالت هاي سبكي غزل دفاع مقدس است.
2-4) از مواردي ديگري كه تحرك وپويايي وزن با مضمون غزل مشاهده مي شود حذف ساكن"فاعلاتن"دربحررمل است.11درصد از اوزان بحررمل داراي اين خصيصه هستند وبه صورت"فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن"يا (فع لن) آمده است:
شور وهيجان وتحرك حروف و واژگان درغزل زير،نمونه عيني لحن حماسي دربحر رمل است:
جاده مانده است ومن واين سرباقي مانده رمقـــي نيست دراين پــيكرباقي مانده
نخل ها بي سروشط ازگل وباران خالي هيچ كس نيست دراين سنگرباقي مانده
...تا ابد مردترين باش وعـــلـمدار بمان با تــــوام،اي يـــل نـــام آور باقي مانده
(سعيد بيابانكي)
ويا سوگنامه زير:
موج موج خزر ازسوگ سيه پوشانند بيشه دلگير وگياهان همه خاموشند
....آن فرو ريخته گلهاي پريشان درباد كزمي جام شهادت همه مدهوشانند
نــــامشان زمزمۀ نيمشب مســــتان باد تا نگـــويند كه از يـــاد فراموشانند
(شفيعي كدكني)
3-4)كاربرد دسته اي از بحرمتناوب الاركان كه از تعداد ساكن هاي آنها كاسته شده است وحركات آنها متناسب باغزل حماسي است ازديگر مشخصات غزل دفاع مقدس است.29درصد ازاوزان بحرمضارع اين خصيصه رادارا هستند.جهت نمونه غزل زيركه بروزن"مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان"آمده است:
گرفته ذهن مرا موجي ازتفكرسرخ نمي رسد به خيالم مگرتصور سرخ
...به خون پرتپشت اي شهيد زندۀ عشق به آن تلاطــم زيــبا درآن تبلورسرخ
به يكه تاختنت درمــيان آتــش وخون به آن شـعور نهفته درآن تهور سرخ
..كه راه خون ترا مي روم به پاي جنون كفن چولاله به تن مي كنم ز چادر سرخ...
(فاطمه راكعي)
وكمي نرم تربروزن "مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لان":
تنش به بوي گل آغشته بود وجان داد وبا اشاره افق را به من نشان مي داد
كه سبـــزه پوش بلندي شبيه پيـــغمبر دوردست افق دست خون تكان مي داد...
(غلامرضا كافي)
ازموارد ديگري كه ازساكن هاي اركان آن كاسته مي شود وحركات آن مملوس مي شود بحر مضارع است.قريب به 20 درصد اوزان اين بحر درغزل دفاع مقدس داراي تحرك وپويايي است وبا لحن تند وپيام غزل متناسب دارد"مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن"با تكيه برسه متحرك درپايان سه ركن اول بسيارمناسب بامحتواي غزل اين دوره است.جهت نمونه:
"فاضل"شهيد زندۀ گم كرده سنگراست آلالۀ خــزان زدۀ نيــــــمه پــرپــراست
پروندۀ تنش پرامـضاي تركـــش است آري پرنده درچـــمدانش پــرازپــراست
عطرشلـمچه درنفســـش موج مي زند اين سينه تا به حشر ازآن سم معطراست
... ديروزتيغ مالك اشتربه دست داشت امروز گـــرم تجـــربۀ مــرگ بوذراست
(احسان پرسا)
ويا غزل زيركه ازغزل هاي بعدازجنگ است بالحني تند وازسرنقد واعتراض با همان تحرك وپويايي:
همسايه چشم بد نرسد صاحب زراست چون صاحب زراست يقيناً ابوذراست
كم كم به دست مرده دلان غصب مي شود باغي كه درتصــرف گلهاي پرپراست
...صبح ازمزارخط شكنان زنده مي شود شاعرهنوزدرشــكن زلـــف دلبر است
...باسنگ ها بگوكه چه انديشه مي كنند حتــــي بدون بـــال،كبــوتر كبوتراست
(محمدكاظم كاظمي)
4-4)اوزان نرم تر وزلال تر كه عمدتاً درسوگ سروده هاي غزل دفاع مقدس به چشم مي خورد،دستۀ ديگراز اوزان اين دوره رابه خود اختصاص مي دهد.اين دسته ازاوزان كه ميزان ساكن هاي آن درهرركن قابل ملاحظه است وخيزايي نيزخوانده مي شوند.
رويكردهاي زيردراين باب قابل ذكراست:
1-4-4) توجه به اوزان دوري چون "مفعول فاعلاتن،مفعول فاعلاتن"دربحرمضارع با دودرصد واوزان سالم وكم زحافي دربحر رمل(با7درصد)،رجز(بادودرصد)،مجتث(بادودرصد)كه ازحيث آماري جمعاً 13درصد اوزان غزل دفاع مقدس راتشكيل مي دهند،ازمهم ترين اوزان جويباري وخيزابي اين دوره به حساب مي آيند.نرمي ولطافت اين اوزان بيشترمديون لحن مرثيه وسوگ سروده هاي اين غزل هاست كه جهت نمونه به بعضي ازغزل ها اشاره مي شود:
ازاوزان دوري دربحر مضارع(مفعول فاعلاتن،مفعول فاعلاتن):
اي درقرارسرخت،مفهوم بي قراري دربسترحماسي،خونت هماره جاري
دربرگريزسنگر،همواره مي شكوفد فــــــوارۀ رگانـــت،چون لالۀ بهاري
(حسن حسيني)
دربحرمجتث مثمن سالم(مستفعلن فاعلاتن(2))آمده است:
اين بوي ناب وصال است ياعطرگلهاي سيب است
اين نغمۀ آشنايي بوي كدامين غريب است؟
امشب ازاين كوي بن بست،با پاي سرمي توان رست
روشن چراغ دل ودست،بانور"امن يجيب"است...
(عليرضا قزوه)
ودربحررمل مثمن مقصور:
پاكبازعشق را شوروشراري ديگراست نوح اين دريا نگاهش بركناري ديگراست
... كربلا ديديـم ودر مـــيدان تولد يافتيم هم شهادتگاه ما معراج "دار"ي ديگراست
گربه خاك افتاد سرداري دراين ميدان چه باك مركب اين سربداران راسواري ديگراست
(حسين اسرافيلي)

فهرست منابع
1- باقري،ساعد،شعرامروز،انتشارات بين المللي الهدي،تهران،چاپ اول،1372.
2- بيگي جيب آبادي،پرويز.حماسه هاي هميشه،فرهنگ گستروصرير،چاپ اول،(3جلد)،82.
3- شاهرخي،محمود.مجموعۀ شعرجنگ،اميركبير،تهران،1376.
4- قزوه،عليرضا.غزل معاصرايران،حوزۀ هنري،تهران1376.
5- ميرجعفري،سيداكبر.حرفي ازجنس زمان،شيراز،نشرقو،چاپ اول،1376.
6- نجف زادۀ بارفروش.محمدباقر،فرهنگ شاعران جنگ ومقاومت،سازمان انتشارات كيهان،تهران،چاپ اول،1372.
7- نديم،مصطفي."مضمون شهيد وشهادت درادبيات فارسي"منظوم،نشرشاهد،تهران،1382.

منبع : كتاب نامه پايداري – مجموعه مقالات اولين كنگره ادبيات پايداري – كرمان - 1384

عكس برگزيده

تازه ها

قلب مادري را آرامش بخشيد- ويژه شهداي تفحص (فيلم)
يادداشتي ناتمام در باب هويت و حقيقت انسان (مقالات)
مرد رنجديده ساليان فراق- سخنان شهيد همت (صوت و نوا)
نرم افزار چند رسانه اي سردار شهيد حسين غنيمت پور (چند رسانه اي)
خورشيد كوير (كتاب)
عكسهاي آيت اله سيد محمود طالقاني دركنارامام خميني(ره) (آلبوم)
قلاب سنگ ها (اصطلاح)
نگاه آخر تو... / سجاد عزيزي آرام (شعر و داستان)
شهيد محمود كاوه (يادنامه)

صفحه اول - كلام شهدا - ويژه نامه ها - كودك و نوجوان - اشعار - داستان - تئاتر - سينما - آثار چند رسانه اي - بانك سوژه - كتابخانه - عكس و تصوير - مقالات - فيلم - صوت - آمار بازديدها - نقشه سايت

info@navideshahed.com